Allard Pierson
Kostuum gedragen door Cas Enklaar als Herma van Dijk in Hallo medemens, 1975
Wat gebeurt er als theatermakers genderconventies loslaten door middel van crossdressing? Acteur Cas Enklaar gebruikte crossdressing niet voor spot of sensatie, maar om zijn personages diepte te geven. Zijn spel, onder meer in vrouwenrollen, nodigt uit om voorbij vaste ideeën over mannelijkheid en vrouwelijkheid te kijken. Het gaat daarbij dus niet om verkleden alleen, maar vooral om de betekenis: hoe kostuum, lichaam en rol elkaar bevragen. Zo raakt theater aan queerness: niet als vaststaand label, maar als ruimte voor meervoudige interpretatie en empathie.
Crossdressing is al eeuwenlang onderdeel van het theater. Wanneer een acteur zich kleedt en beweegt volgens de genderconventies van een ander geslacht, ontstaat een spanningsveld tussen wat het publiek ziet en wat het denkt te herkennen. In de theatercollectie van de Universiteit van Amsterdam, beheerd door het Allard Pierson, bieden kostuums, foto’s en archiefstukken een inkijkje in hoe dit spanningsveld door de tijd heen is ingezet en ervaren.
Crossdressing op het toneel roept vragen op: kijk je als toeschouwer naar het gender van het personage, of naar dat van de acteur? En wat gebeurt er als die twee niet samenvallen? Historisch gezien zijn er meer voorbeelden bewaard gebleven van mannen in vrouwenrollen dan andersom. In perioden waarin vrouwen niet op het toneel mochten verschijnen, was dit noodzaak. Ook later bleef crossdressing door mannen gebruikelijk, soms ingezet voor komisch effect, waarbij vrouwelijke eigenschappen werden uitvergroot. Voor vrouwen bood het aannemen van een mannenrol juist vaak meer speelruimte en vrijheid, een tijdelijke ontsnapping aan beperkende maatschappelijke rollen.
Binnen deze geschiedenis neemt acteur Cas Enklaar een bijzondere plaats in. Enklaar trad graag op in rollen waarin gender niet eenduidig was vastgelegd. Voor hem was crossdressing geen doel op zich en geen vorm van travestie, maar een manier om een personage recht te doen. Zijn kostuums combineerden mannelijke en vrouwelijke elementen in een vaak klassieke stijl. Daarmee maakte hij een statement dat tegelijk ingetogen en krachtig was: het karakter stond voorop, niet het geslacht.
Na Enklaars overlijden in 2022 zijn verschillende van zijn kledingstukken opgenomen in de theatercollectie. Een sprekend voorbeeld uit de theatercollectie is de kleding van Blanche DuBois in Tramlijn Begeerte (1997). Enklaar speelde Blanche in een mannenpak en op hoge hakken. Deze combinatie maakte de kwetsbaarheid en de ontwrichting van het personage tastbaar, zonder haar te reduceren tot karikatuur. Het publiek werd uitgenodigd om mee te voelen met een mens in nood, voorbij binaire ideeën over mannelijk en vrouwelijk.
De theatercollectie laat zien dat crossdressing op het podium verschillende functies kan hebben: komisch, kritisch, persoonlijk of verhalend. In alle gevallen voegt het een extra betekenislaag toe.
