De Mesdag Collectie
In 1906 maakte Fré Jeltsema huldigingspenningen ter ere van het gouden huwelijk van Hendrik Willem en Sientje Mesdag-van Houten. Een opdracht die hij dankzij het winnen van de Prix de Rome kreeg. Dat jaar markeerde ook een persoonlijk keerpunt. Geboren met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken en opgevoed als meisje, besloot Jeltsema voortaan als man door het leven te gaan. Met steun van vrienden zette hij zijn transitie door, waarbij hij een herengarderobe kreeg en zijn lange haren werden afgeknipt. Zijn naam veranderde hij officieel van Frederika Engelina naar Frederik Engel Jeltsema. De band met de Mesdags bleek blijvend. Door hun betrokkenheid werd Jeltsema pleegkind van Mesdags schoonzus en broer.
In 1906 kreeg kunstenaar Fré Jeltsema (1879-1971) de opdracht penningen te maken ter ere van het gouden huwelijk van het kunstenaarsechtpaar Mesdag-van Houten. Dit was een belangrijk moment, niet alleen voor Hendrik en Sientje Mesdag-van Houten, maar ook voor Jeltsema zelf.
Frederik Engel Jeltsema werd op 4 oktober 1879 geboren in Uithuizen als Frederika Engelina Jeltsema. Tegenwoordig zou men hem waarschijnlijk omschrijven als intersekse, met zowel mannelijke als vrouwelijke geslachtskenmerken. Hoewel Jeltsema officieel als meisje werd ingeschreven en opgevoed, stelde een arts rond zijn derde jaar vast dat hij fysiek meer mannelijke dan vrouwelijke kenmerken had.
Al vroeg toonde Jeltsema talent voor de beeldhouwkunst. Hij ging studeren aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten in Amsterdam onder Ferdinand Leenhoff, met wie hij een goede band had. Toen Leenhoff in 1902 naar Parijs vertrok, besloot Jeltsema zijn horizon te verbreden en naar Rome te gaan. Daar won hij de prestigieuze Prix de Rome, een prijs die zijn carrière een stevige impuls gaf. Met het prijzengeld reisde hij naar Parijs om zich bij Leenhoff aan te sluiten. Deze periode was echter niet zonder uitdagingen. In brieven aan zijn vriendin Jo Schreve-IJzerman schreef hij brieven over zijn ongemakken. Over de moeite om zijn geslacht te verhullen onder grote japonnen en de beperkingen die hij ervoer bij het werken met mannelijke modellen.
De Prix de Rome leverde hem in 1906 de opdracht op om een huldigingspenning te maken ter ere van het gouden huwelijk van Hendrik Willem en Sientje Mesdag-van Houten. Tijdens dit project ontstond een diepe vriendschap met kunstenaar Geesje Mesdag-van Calcar, de schoonzus van Hendrik Willem Mesdag. Mesdag-van Calcar bood Jeltsema atelierruimte en onderdak. Toen Jeltsema in 1910 definitief terugkeerde naar Nederland, bleef hij bij haar wonen en werken.
Rond de tijd van de opdracht stond Jeltsema nog bekend als Frederika, maar hij voelde steeds sterker de behoefte om open te zijn over wie hij werkelijk was. Na het Mesdagfeest besloot hij de stap te zetten. Artsen in Nederland bevestigden dat hij meer man dan vrouw was. Via een gerechtelijk vonnis werd zijn naam officieel veranderd naar Frederik Engel Jeltsema. De pers pikte het verhaal op en het veroorzaakte flink wat ophef. Voor Jeltsema zelf bracht de verandering echter verlichting. Hij voelde zich vrijer, had minder last van somberheid en kon zich beter concentreren op zijn werk. Met steun van Jo Schreve-IJzerman en Frits Schreve zette Jeltsema zijn transitie door. Ze hielpen hem aan een herengarderobe en knipten zijn lange haren af. Zijn ouders vonden het aanvankelijk moeilijk, bang voor wat de omgeving zou zeggen, maar leken hem uiteindelijk te accepteren.
Jeltsema’s keuze om als man door het leven te gaan, was een keerpunt in zowel zijn persoonlijke als professionele leven. Hij kon vrij werken zonder de beperkingen die hij eerder ervoer en vond rust in een leven dat beter bij hem paste. Wanneer Jeltsema in 1971 overlijdt, laat hij niet alleen kunst achter, maar ook een moedig voorbeeld om jezelf te zijn in een tijd die weinig ruimte bood voor zulke keuzes.
